Gdy mówi się o klauzuli sumienia, myśli się zwykle o lekarzu. To on kwalifikuje, przepisuje, wykonuje. Ale przy aborcji, zwłaszcza farmakologicznej w drugim trymestrze, większość czasu przy kobiecie spędza ktoś inny: położna albo pielęgniarka. To ona podaje leki, czuwa przy porodzie martwego płodu, zajmuje się ciałem. Jej sumienie rzadko jest tematem debaty.
Historia Ellinor Grimmark
Ellinor Grimmark jest Szwedką. Pracowała jako pielęgniarka, a potem wykształciła się na położną. Gdy starała się o pracę na oddziałach położniczych, powiedziała otwarcie, że z powodu wiary i sumienia nie będzie uczestniczyć w aborcjach. Dwie kliniki, które wcześniej zaproponowały jej pracę, wycofały oferty. Trzecia jej nie zatrudniła.
Podobnie potoczyły się losy innej szwedzkiej położnej, Lindy Steen. Miała umowę ze szpitalem w Nyköping, zgodnie z którą po ukończeniu studiów położniczych miała tam pracować przez dwa lata. Gdy poinformowała, że nie będzie wykonywać aborcji, umowę rozwiązano. Steen zaczęła dojeżdżać do pracy w Norwegii, gdzie prawo przewiduje sprzeciw sumienia.
Szwecja należy do nielicznych krajów Europy, które nie uznają prawa do sprzeciwu sumienia w opiece zdrowotnej w kwestii aborcji. Obie kobiety przegrały w szwedzkich sądach i złożyły skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu.
Co orzekł Trybunał
Na początku 2020 roku Trybunał uznał obie skargi za niedopuszczalne. Przyznał, że odmowa udziału w aborcji z powodów sumienia jest chroniona przez art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, gwarantujący wolność myśli, sumienia i wyznania. Uznał jednak, że ingerencja w tę wolność była uzasadniona. Miała podstawę w prawie i służyła ochronie zdrowia kobiet, które chcą przerwać ciążę.
Trybunał podkreślił, że Grimmark dobrowolnie wybrała zawód położnej, wiedząc, że może się on wiązać z udziałem w aborcjach, i że nie została pozbawiona możliwości pracy. Szwedzkie sądy, według Trybunału, „starannie wyważyły sprzeczne prawa”.
Jak jest w Polsce
Polskie prawo jest inne. Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej pozwala pielęgniarce i położnej powstrzymać się od wykonania świadczenia niezgodnego z jej sumieniem. Musi jednak uprzedzić o tym na piśmie przełożonego i odnotować to w dokumentacji. Nie może też odmówić, gdy zwłoka groziłaby niebezpieczeństwem utraty życia lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu.
W praktyce oznacza to, że polska położna może odmówić tam, gdzie szwedzka nie mogła. Pozostaje pytanie, czy przełożeni to szanują. Nie ma danych o tym, jak często położne korzystają z tego prawa i z jakimi konsekwencjami się spotykają.
Argumenty obu stron
Zwolennicy szwedzkiego modelu mówią: kto wybiera zawód, wybiera jego obowiązki. Jeśli przerywanie ciąży jest legalnym świadczeniem, to szpital musi mieć ludzi, którzy je wykonują. Klauzula sumienia w praktyce utrudnia kobietom dostęp do legalnej opieki, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, gdzie odmawia cały zespół.
Obrońcy sprzeciwu sumienia odpowiadają, że zawód położnej istniał na długo przed legalizacją aborcji i polegał na pomaganiu w narodzinach. Zmiana prawa nie powinna wypychać z zawodu ludzi, którzy pozostają mu wierni w jego pierwotnym sensie. Zwracają też uwagę na paradoks: położnej każe się przy jednym łóżku ratować wcześniaka, a przy sąsiednim uczestniczyć w zakończeniu życia dziecka w podobnym wieku.
Sumienie tych, którzy są obok
Spór o sumienie zwykle sprowadza się do pytania, kto podejmuje decyzję. Ale moralny ciężar dźwigają także ci, którzy decyzji nie podejmują, a są przy jej wykonaniu. Położna, która podaje tabletkę, a kilka godzin później przyjmuje martwy płód, nie jest tylko „personelem pomocniczym”. Bierze udział w zabiegu.
Historia Ellinor Grimmark nie odpowiada na pytanie, kto ma rację. Pokazuje natomiast, że pytanie o sumienie nie dotyczy tylko lekarzy.
Pytanie do położnych i lekarzy
Czy w Waszym szpitalu położne i pielęgniarki korzystają z klauzuli sumienia? Jak reagują przełożeni? Czy lekarze pytają zespół o zdanie przed zabiegiem? Można o tym napisać, także anonimowo, przez formularz kontaktowy.
Źródła
- Europejski Trybunał Praw Człowieka, decyzje w sprawach Grimmark przeciwko Szwecji (skarga nr 43726/17) oraz Steen przeciwko Szwecji (skarga nr 62309/17), 2020.
- Conscientious objection to participating in abortion: Grimmark and Steen, Law & Religion UK, 13 marca 2020 – lawandreligionuk.com.
- Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej, art. 12.
- Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 9.